Nội dung chính
Thị trường chứng khoán Việt Nam đang đối mặt với nguy cơ lan truyền rủi ro khi biến động “tăng nhanh – giảm sốc”. Để duy trì niềm tin và ổn định hệ thống, việc triển khai cơ chế Đối tác Thanh toán Bù trừ Trung tâm (CCP) trở nên cấp thiết.
Hệ lụy của hiện tượng “tăng nhanh – giảm sốc”
Sau giai đoạn 2022‑2024 đầy khó khăn, chỉ số VnIndex đã phục hồi mạnh mẽ trong năm 2025, liên tục phá vỡ các mức cao mới và đạt khối lượng giao dịch kỷ lục. Tuy nhiên, từ cuối tháng 10/2025, chỉ số đã mất mốc 1.600 điểm và ghi nhận mức điều chỉnh mạnh nhất vào ngày 12‑12/2025.
Thanh khoản giảm đáng kể: giá trị khớp lệnh trung bình chỉ khoảng 20.300 tỷ đồng mỗi phiên, giảm 15 % so với tuần trước. Giao dịch trên sàn HOSE chỉ đạt hơn 15.200 tỷ đồng vào ngày 11‑12, mức thấp nhất trong 6 tháng.
Nguyên nhân gây áp lực thanh khoản
- Chính sách lãi suất tăng đồng loạt: Các ngân hàng thương mại như VIB, Sacombank, NamABank, OCB đã nâng lãi suất ngắn hạn lên 4,75 %/năm – mức trần do Ngân hàng Nhà nước quy định – gây lo ngại về siết chặt tiền tệ.
- Tăng trưởng tín dụng vượt tốc độ huy động vốn: Tốc độ tăng tín dụng đạt 15 % so với 11 % huy động, tạo áp lực lên lãi suất.
- Chi phí vay tăng do trái phiếu chính phủ và doanh nghiệp lên giá: Nhu cầu vốn cho dự án công 2026‑2030 và việc OMO tăng 50 điểm cơ bản làm thanh khoản ngân hàng thắt chặt.
- IPO quy mô lớn hút vốn cá nhân: Ví dụ, IPO VPS thu hút hơn 19.000 lượt, trong đó 98 % là nhà đầu tư cá nhân, khiến tiền tạm thời rời thị trường.
Cấu trúc nhà đầu tư và rủi ro hệ thống
Theo ông Bùi Hoàng Hải (Phó Chủ tịch UBCKNN), nhà đầu tư cá nhân chiếm 85‑95 % tổng giá trị giao dịch, dẫn đến tính biến động mạnh và chi phí huy động vốn cao hơn so với các thị trường ổn định.
Để giảm rủi ro, cần tăng tỷ trọng các định chế đầu tư chuyên nghiệp – quỹ đầu tư, quỹ hưu trí và các nhà quản lý tài sản có năng lực.
CCP có thể bảo vệ nhà đầu tư như thế nào?
CCP sẽ đóng vai trò trung gian duy nhất trong mỗi giao dịch: khi khớp lệnh, công ty vận hành (sắp thành Công ty TNHH MTV Bù trừ Chứng khoán Việt Nam) sẽ mua từ người bán và bán cho người mua, đồng thời đảm bảo thanh toán tiền và chuyển giao chứng khoán.
Nếu một bên không thể thanh toán, CCP sẽ sử dụng quỹ bảo đảm và các cơ chế an toàn khác để hoàn tất giao dịch, giúp duy trì thanh khoản và ngăn chặn lan truyền rủi ro.
Theo báo cáo Ngân hàng Thế giới, khoảng 80 % hệ thống thanh toán toàn cầu đã áp dụng CCP cho giao dịch chứng khoán.
Hướng đi và đề xuất cải cách
- Triển khai CCP vào Q1/2027 để củng cố niềm tin nhà đầu tư nước ngoài và nâng sức chịu đựng của hệ thống tài chính.
- Mở rộng quy mô quỹ đầu tư: hiện chỉ có ~100 quỹ, tổng quy mô dưới 1 % GDP (~30 tỷ USD). Cần khuyến khích phát triển quỹ chỉ số, quỹ đầu tư cơ sở hạ tầng và quỹ hưu trí.
- Giải quyết rào cản pháp lý: cho phép ngân hàng thương mại phân phối trực tiếp chứng chỉ quỹ, kéo dài thời gian nắm giữ để giảm tính đầu cơ ngắn hạn.
- Phát triển sản phẩm phòng vệ giá: mở rộng hợp đồng tương lai beyond VN30 và trái phiếu Chính phủ, tạo công cụ bảo hiểm cho nhà đầu tư khi thị trường giảm điểm.
Như ông Nguyễn Sơn (Chủ tịch HĐTV VSDC) nhấn mạnh, nội dung CCP đã được đưa vào Luật Chứng khoán 2019 và đang trong giai đoạn chuẩn bị pháp nhân. Khi cơ chế hoạt động đầy đủ, chúng ta sẽ kiểm soát rủi ro hệ thống và giảm thiểu nguy cơ “giảm sốc” trên thị trường.
Việc đưa CCP vào vận hành không chỉ bảo vệ nhà đầu tư cá nhân mà còn tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của thị trường chứng khoán Việt Nam trong giai đoạn chuyển đổi sang mô hình đầu tư chuyên nghiệp.
