Để giảm thiểu ô nhiễm không khí, hàng chục thành phố trên toàn thế giới đang tăng cường các quy định đối với phương tiện chạy bằng xăng dầu bằng cách thiết lập vùng phát thải thấp hoặc không phát thải. Tuy nhiên, hầu hết các thành phố đều tiến hành thí điểm trong vài năm trước khi áp dụng chính thức.

Với mật độ dân số ngày càng cao và lượng phương tiện giao thông dày đặc, nhiều thành phố đang đối mặt với nguy cơ ô nhiễm không khí đã chọn lập các vùng phát thải thấp (Low Emission Zones – LEZ) hoặc vùng không phát thải (Zero-Emission Zones – ZEZ). Trong khi LEZ chủ yếu siết chặt tiêu chuẩn khí thải xe động cơ đốt trong, thì khu vực ZEZ là nơi chỉ cho phép phương tiện không phát thải như xe điện, xe đạp và người đi bộ được phép di chuyển tự do.

Theo Viện Tài nguyên Thế giới (WRI) trụ sở tại thủ đô Washington (Mỹ), chính sách ZEZ không tốn nhiều ngân sách nhưng có thể giúp giảm đáng kể khí thải, đi kèm lợi ích môi trường và kinh tế. Nếu được thiết kế hợp lý, nó có thể giúp giảm lượng xe lưu thông, bớt tắc nghẽn và thúc đẩy thị trường xe điện phát triển nhanh hơn.

ZEZ được đánh giá cao nhưng cũng vấp phải một số e ngại về tác động kinh tế – xã hội. Ví dụ, chi phí mua xe điện hoặc khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ vận chuyển có thể ảnh hưởng đến người dân thu nhập thấp hoặc nhóm dễ bị tổn thương đang sinh sống trong khu vực. Ngoài ra, các doanh nghiệp vận tải nhỏ có thể gặp khó trong việc tiếp cận khách hàng, ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng thực phẩm và hàng hóa.

Dù vùng giao thông không phát thải là mô hình mới và chưa hoàn thiện, một số thành phố đã bắt đầu triển khai. Theo báo cáo đến 2024 của WRI, khoảng 10 thành phố trên toàn cầu chính thức triển khai hoặc công bố đề án thí điểm ZEZ, gồm Rotterdam, Amsterdam (Hà Lan), London, Oxford (Anh), Brussels (Bỉ), Santa Monica, Los Angeles (Mỹ), Oslo (Na Uy). Trung Quốc có 4 thành phố áp dụng mô hình này, là Thâm Quyến, Phật Sơn, Đông Quan và Hàng Châu.

Các thành phố tiên phong này đã đưa ra nhiều cách làm hiệu quả, có thể là bài học kinh nghiệm cho những đô thị khác. Một tài xế giao hàng bằng xe điện hai bánh lưu thông trên đường Kiều Hương ở Thâm Quyến, Trung Quốc. Ảnh: Reuters

Nâng cấp từ vùng phát thải thấp lên không phát thải

Theo Hội đồng Quốc tế về Giao thông Vận tải Sạch (ICCT) trụ sở tại Washington (Mỹ), vùng không phát thải có thể là bước tiếp theo từ các vùng phát thải thấp (LEZ) hiện có. Với các thành phố đã có LEZ, việc nâng cấp lên vùng không phát thải (ZEZ) là khả thi bằng cách siết chặt dần các tiêu chí.

Ví dụ Amsterdam (Hà Lan) dự kiến trong năm nay lập vùng ZEZ tại khu vực nội đô, áp dụng mọi loại phương tiện, trừ ôtô con. Ngoài ra, chỉ các xe máy và xe tay ga không phát thải mới được phép hoạt động trong khu vực đô thị của thành phố. Mục tiêu dài hạn của nhà chức trách là siết dần các tiêu chí LEZ để trở thành ZEZ bao phủ toàn thành phố, áp dụng cho mọi phương tiện cơ giới vào năm 2030.

Thành phố Eindhoven (Hà Lan) cũng định thiết lập ZEZ khu vực nội đô, áp dụng cho xe tải, xe giao hàng và ôtô buýt. Đến 2030, nơi đây sẽ siết tiêu chí, buộc mọi phương tiện phải là xe không phát thải.

Tương tự, Paris đã có kế hoạch dần siết vùng LEZ hiện hữu thành ZEZ vào 2030, áp dụng cho các loại phương tiện. Tuy nhiên, không bắt buộc phải có LEZ trước khi triển khai ZEZ, như kinh nghiệm tại Oxford, Thâm Quyến và Rotterdam.

‘Mỗi thành phố cần chọn phương án phù hợp nhất với mục tiêu và điều kiện địa phương. Việc vùng phát thải thấp và không phát thải cùng tồn tại trong một thành phố nhưng áp dụng cho các loại phương tiện hoặc khu vực khác nhau cũng là điều khả thi’, báo cáo của ICCT nhận định.

Bắt đầu với xe tải

Khi làm ZEZ, vài thành phố ưu tiên chuyển đổi ôtô tải vì cấm xe cá nhân chạy xăng vào trung tâm có thể gây phản ứng từ người dân, nhất là khi việc này ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận nơi làm việc, trường học hoặc sinh hoạt hàng ngày.

Ngoài ra, thị phần xe điện cá nhân đang tăng nhanh (năm 2023 là 22% tại EU, 35% ở Trung Quốc, 9% tại Mỹ) còn ôtô tải điện vẫn rất thấp, cần khuyến khích bằng ZEZ.

Chẳng hạn, Amsterdam từng đề xuất thiết lập ZEZ cho mọi loại phương tiện khu vực nội đô vào năm 2030. Tuy nhiên, lo ngại về sự đồng thuận của người dân nên nhà chức trách lùi kế hoạch hạn chế xe cá nhân sau mốc này và chuyển sang áp ZEZ cho xe tải bên trong đường vành đai A10 từ 2025.

Giai đoạn đầu, xe tải nhẹ và xe van sẽ được ưu tiên chuyển đổi vì ôtô tải nặng, đường dài hiện có ít mẫu điện hóa và giá quá cao.

Đông Quan và Hàng Châu (Trung Quốc) đang cấm xe tải chạy diesel đi vào ZEZ, hướng đến xóa sổ ôtô tải nặng khỏi trung tâm thành phố.

Theo WRI, hầu hết các thành phố trong nghiên cứu đều chọn hạn chế xe tải diesel hoặc xăng ở giai đoạn đầu khi triển khai ZEZ. London và Oxford (Anh) còn mở rộng thí điểm sang xe cá nhân, nhưng chỉ trên một số tuyến phố ngắn dưới 1 km.

Thí điểm phạm vi nhỏ

Các thành phố cần đảm bảo rằng việc thiết kế ZEZ không làm gián đoạn chuỗi cung ứng hàng hóa hay ảnh hưởng đến các hoạt động kinh tế – xã hội đô thị. Vì vậy, họ bắt đầu ở quy mô nhỏ, như cách của Thâm Quyến.

Là một phần trong sáng kiến phát triển bền vững ‘Thâm Quyến xanh’ năm 2018, nhằm kiểm soát ô nhiễm không khí, 10 khu ZEZ đã được thành phố thiết lập.

Để tránh phản ứng từ cộng đồng, chính quyền chỉ định các khu vực nhỏ tại những vị trí có tính nhận diện cao.

Các khu vực này có tổng diện tích 22 km2 chỉ chiếm khoảng 1,1% diện tích thành phố, được bố trí tại trung tâm các quận nội thành, nơi thường xuyên ghi nhận mức độ ô nhiễm không khí cao, ùn tắc giao thông và thiếu hụt chỗ đỗ xe.

Diện tích từng khu ZEZ dao động từ 0,37 đến 5,4 km2.

Một số khu ZEZ đặt gần các cơ quan hành chính hoặc trường học công lập để tận dụng cơ chế mua sắm công xe điện, đồng thời tránh ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống dân cư.

Vào 2023, Thâm Quyến tiếp tục bổ sung 6 khu ZEZ mới gần các trường đại học và công viên công cộng.

Tương tự Thâm Quyến, hầu hết các thành phố trên thế giới mà WRI nghiên cứu đều bắt đầu hoặc lên kế hoạch triển khai ZEZ ở các khu vực diện tích từ 4 đến 31 km2.

Một số cũng đang thử nghiệm các vị trí khác ngoài trung tâm.

Chẳng hạn, Trung Quốc đang xem xét thiết lập các khu ZEZ (hoặc các vùng phát thải cực thấp) tại các khu công nghiệp, cảng biển, bãi hàng đường sắt và sân bay.

Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ

Các công ty vận tải nhỏ nằm trong ZEZ dễ bị ảnh hưởng khi chính sách mới áp dụng.

Tại Rotterdam, trong quá trình chuyển đổi sang xe điện, họ cảnh báo rằng chi phí chuyển đổi cao do phải mua xe mới.

Vì vậy, thành phố mở rộng phạm vi các khoản trợ cấp mua xe tải điện.

Địa phương còn tư vấn chi phí, cung cấp thông tin liên quan đến các khoản miễn giảm thuế, hướng dẫn các giải pháp sạc điện và triển khai chương trình dùng thử miễn phí xe điện.

Để doanh nghiệp đủ thời gian chuẩn bị, Rotterdam áp dụng giai đoạn chuyển tiếp kéo dài.

Chính sách ZEZ bao phủ diện tích 13 km2 và hạn chế nhiều loại xe tải không được lưu thông được công bố từ năm 2020, khoảng 4 năm trước khi áp dụng.

Rotterdam còn áp dụng thêm thời gian chuyển tiếp 3-5 năm để loại bỏ dần xe chạy xăng hoặc dầu (chuẩn Euro V và VI), nhằm giúp các doanh nghiệp chuẩn bị và có thêm thời gian chờ giá xe điện giảm.

Ngoài ra, thành phố còn mở rộng mạng lưới trạm sạc pin tại các bãi đỗ công cộng và các điểm đến lớn như trung tâm phân phối, văn phòng, bãi trung chuyển.

Họ cũng đang xử lý các vấn đề về khả năng tương thích giữa các loại trạm sạc và tác động của việc sạc xe lên hệ thống điện lưới.

WRI cho rằng đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang phương tiện không phát thải là yếu tố then chốt để cải thiện chất lượng không khí, giảm rủi ro sức khỏe cho con người và cắt giảm lượng phát thải gây hại cho khí hậu và môi trường.

Triển khai ZEZ có thể là thách thức nhưng các thành phố như Amsterdam, Thâm Quyến và Rotterdam đã chứng minh rằng hoàn toàn khả thi.

‘Tuy nhiên, điều quan trọng là chính sách cần tránh gây ra những tác động tiêu cực cho các công ty vận tải nhỏ và cư dân, đồng thời mang lại thêm các lợi ích đi kèm như tăng hiệu quả vận hành và giảm tắc nghẽn’, tổ chức này khuyến nghị.

Trong thời gian gần đây, cụm từ “cấm xe xăng” đã thu hút sự quan tâm lớn từ công chúng, đặc biệt sau khi Chỉ thị 20/CT-TTg năm 2025 được Thủ tướng Chính phủ ban hành. Một trong những biện pháp được đề cập trong chỉ thị là hạn chế xe xăng dầu vào đường vành đai 1 (VĐ1) ở Hà Nội, với mục tiêu giảm khí thải và bảo vệ môi trường. Tuy nhiên, để triển khai biện pháp này một cách hiệu quả, cần có một lộ trình cụ thể và các giải pháp phù hợp để tránh gây ra cú sốc chuyển đổi cho người dân và doanh nghiệp.

Theo quan điểm của nhà báo Nguyễn Thúc Hoàng Linh, việc hạn chế xe xăng dầu vào đường VĐ1 là một quyết định nên làm, nhưng điều quan trọng là phải có lộ trình và giải pháp phù hợp. Hà Nội đã có kế hoạch tổng thể về giảm khí thải và đã triển khai nhiều biện pháp để hạn chế sử dụng phương tiện giao thông gây ô nhiễm môi trường. Chỉ thị 20/CT-TTg năm 2025 của Thủ tướng Chính phủ được xem là một bước ngoặt quan trọng trong việc thực hiện kế hoạch này.

Việc hạn chế xe xăng dầu vào VĐ1 không được hiểu là một lệnh cấm cứng. Thay vào đó, nó là một phần của kế hoạch lớn hơn nhằm giảm khí thải và bảo vệ môi trường. Người dân vẫn có thể sử dụng phương tiện công cộng hoặc các giải pháp giao thông thay thế. Đồng thời, chính quyền Hà Nội cần nghiên cứu và vạch ra một lộ trình cụ thể để thực hiện biện pháp này một cách hiệu quả.

Nhiều doanh nghiệp kinh doanh xe máy xăng tỏ ra hoang mang khi xuất hiện thông tin cấm xe xăng vào VĐ1. Tuy nhiên, theo nhà báo Nguyễn Thúc Hoàng Linh, tâm lý hoang mang là điều dễ hiểu, nhưng không cần phải lo lắng đến mức thay đổi hoàn toàn quyết định của mình. Chính phủ và các cấp quản lý sẽ tìm ra giải pháp hài hòa cho các doanh nghiệp và người dân.

Việc chuyển sang sử dụng xe điện được xem là một bước tiến, nhưng không phải là giải pháp thay thế hoàn toàn xe xăng. Xe điện có nhiều công nghệ mới và tiện dụng, nhưng người dùng cần xem xét kỹ lưỡng trước khi quyết định chuyển đổi. Đối với người cao tuổi, việc thay đổi thói quen là điều khó, nhưng với sự hỗ trợ của người trẻ và các giải pháp mới từ các nhà sản xuất, việc chuyển đổi sẽ trở nên dễ dàng hơn.

Để thực hiện chính sách này thành công, cần sự đồng thuận của người dân và sự phối hợp giữa Chính phủ, các nhà sản xuất và các cấp quản lý. Sự hỗ trợ của người dân và các giải pháp mới sẽ giúp giảm thiểu rủi ro và đảm bảo hiệu quả của chính sách. Tóm lại, việc hạn chế xe xăng dầu vào đường VĐ1 là một phần quan trọng trong kế hoạch bảo vệ môi trường và giảm khí thải, và với lộ trình và giải pháp phù hợp, chúng ta có thể đạt được mục tiêu này một cách hiệu quả.

This is a link that has to be kept, not deleted.

Chuyển đổi sang phương tiện xanh hiện đang là xu hướng tất yếu trong nỗ lực bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng. Tại buổi tọa đàm ‘Chuyển đổi giao thông xanh: Xu thế không thể đảo ngược’ do Báo Lao động tổ chức, các chuyên gia và nhà quản lý đã nhấn mạnh sự cần thiết phải chuyển đổi từ xe máy chạy xăng sang xe điện. TS. Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới Không khí sạch Việt Nam, khẳng định mặc dù xe máy xăng mang lại sự tiện lợi, nhưng việc từ bỏ chúng là điều cần thiết vì lợi ích của sức khỏe và môi trường.

TS. Hoàng Dương Tùng cũng thông tin rằng Hà Nội đang dự kiến hỗ trợ tài chính trực tiếp cho người dân để yên tâm chuyển đổi sang xe máy điện. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu ô nhiễm không khí mà còn góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân. Ông cũng nhấn mạnh rằng việc chuyển đổi này là xu hướng không thể đảo ngược và cần sự đồng thuận của toàn xã hội.

TS. Khuất Việt Hùng, Chủ tịch HĐQT Metro Hà Nội, cho rằng việc thay đổi thói quen sử dụng xe máy chạy xăng sang xe điện là điều cần thiết và khả thi. Ông lấy ví dụ về việc cấm nồng độ cồn trước đây và sự chuyển biến trong nhận thức của người dân về vấn đề này. Điều này cho thấy rằng với sự thay đổi trong chính sách và nhận thức, người dân có thể nhanh chóng thích nghi và chuyển đổi sang phương tiện xanh.

Các chuyên gia tại buổi tọa đàm cũng thảo luận về các giải pháp hỗ trợ người dân chuyển đổi sang xe máy điện. Một trong những giải pháp được đề xuất là tổ chức lại giao thông, đặc biệt là giao thông công cộng. Hà Nội đang nghiên cứu và phát triển hệ thống tàu điện và hạ tầng kết nối để giúp người dân dễ dàng tiếp cận và gửi xe tại nhiều điểm.

Ông Ngô Việt Dũng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội ôtô thể thao Việt Nam, nhấn mạnh rằng việc chuyển đổi phương tiện xanh không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn giúp cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân. Ông đề xuất rằng Hà Nội cần tổ chức lại giao thông, bố trí trạm sạc và chỗ đỗ xe phù hợp để hỗ trợ người dân chuyển đổi sang xe máy điện.

Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách quan trọng nhằm loại bỏ dần phương tiện ôtô, xe máy chạy xăng dầu gây ô nhiễm. Hà Nội được yêu cầu thực hiện lộ trình từ ngày 1.7.2026 không còn xe máy dùng nhiên liệu hóa thạch lưu thông trong khu vực Vành đai 1. Từ 1.1.2028, hạn chế ôtô cá nhân chạy xăng trong Vành đai 1 và 2. Đến năm 2030, mở rộng áp dụng với toàn bộ phương tiện cá nhân dùng nhiên liệu hóa thạch trong phạm vi Vành đai 3. Những chính sách này thể hiện cam kết mạnh mẽ của Chính phủ trong việc bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Việc chuyển đổi sang phương tiện xanh không chỉ là một xu hướng mà còn là một yêu cầu cấp thiết để bảo vệ môi trường và sức khỏe của người dân. Với sự hỗ trợ từ chính sách và sự thay đổi trong nhận thức, người dân có thể cùng nhau thực hiện mục tiêu này.

https://laodong.vn